Επιμέλεια: Γεώργιος Π. Τσομής

Ο Βεργίλιος κατάφερε να επιβάλει μια καινούρια εκδοχή του μύθου. Ο ποιητής στο τέταρτο βιβλίο των Γεωργικών του, αφιερωμένο στη μελισσοκομία, εξηγεί την επιλογή του να παραθέσει το μύθο του Ορφέα στο τελευταίο τμήμα του έργου του συνδέοντας τον μύθο αυτό με το πώς μπορεί ένας μελισσοκόμος να διαχειριστεί την περίπτωση που σμήνος από τις μέλισσές του πεθαίνουν. Παρουσιάζει λοιπόν μία αιγυπτιακή πρακτική, σύμφωνα με την οποία οι μέλισσες ξαναγεννιούνται από το κρέας νεκρού μοσχαριού σε αποσύνθεση. Ο ποιητής στη συνέχεια παρουσιάζει τον πρώτο που πέτυχε κάτι τέτοιο, τον μυθικό Αρισταίο διηγούμενος τις κακοτυχίες του. Αυτός ο μελισσοκόμος είχε «χάσει τις μέλισσές του από μια αρρώστια ή από την πείνα». Πηγαίνει έπειτα από τη συμβουλή της μητέρας του νύμφης Κυρήνης να συμβουλευτεί τον μάντη Πρωτέα για να μάθει τους λόγους της κακοτυχίας του και πληροφορείται ότι υφίσταται αυτά τα δεινά γιατί ο Ορφέας είναι εξαγριωμένος μαζί του για το θάνατο της Ευρυδίκης. Ο Πρωτέας του διηγείται την ιστορία: Ο Ορφέας είχε παντρευτεί πρόσφατα τη νύμφη Ευρυδίκη. Ο μελισσουργός Αρισταίος είχε επιβουλευτεί την Ευρυδίκη. Η νιόπαντρη ξέφυγε και σκόνταψε στη φυγή της: ένα φίδι τη δάγκωσε, οι συντρόφισσές της, οι Δρυάδες, θρηνούσαν για αυτή μέσα στη Θράκη. ΄Οταν ο Ορφέας έφτασε εκεί, ο Πλούτωνας είχε πια αρπάξει την Ευρυδίκη. Αφού κατέβηκε στον ΄Αδη κατέθελξε την Περσεφόνη με την ωδή και τη λύρα του, έλαβε δε την άδεια να οδηγήσει και πάλι την νεκρή στον άνω κόσμο και τη ζωή, με τον όρο ότι θα προπορευόταν αυτής και δεν θα ζητούσε να την κοιτάξει όσο θα βρισκόταν στην περιοχή του Άδη. Δυστυχώς για τον Ορφέα, που είχε νικήσει το θάνατο, δεν κατάφερε να αντισταθεί. Θέλοντας να σιγουρευτεί για την παρουσία της γυναίκας του, ανυπόμονος να την ξαναδεί, γύρισε να την κοιτάξει και την έχασε μια για πάντα.

Ήδη παίρνοντας το δρόμο, είχε (ο Ορφέας) δραπετεύσει απ' όλους τους κινδύνους, και η Ευρυδίκη του είχε δοθεί, ερχόταν περπατώντας πίσω απ' το σύζυγό της (γιατί αυτός ήταν ο όρος που πρόβλεψε η Περσεφόνη), όταν μια ξαφνική στιγμή τρέλας έπιασε τον αλόγιστο εραστή -τρέλα κατανοητή, αν μπορούσε να συγχωρεθεί! Σταμάτησε, και ακριβώς εκείνη τη στιγμή που η Ευρυδίκη θα έφτανε στο φως, ξεχνώντας τα πάντα, δυστυχώς, και κερδισμένος μέσα στη ψυχή του, γύρισε να την κοιτάξει. Ευθύς, όλες οι προσπάθειές του κατέρρευσαν, και η συμφωνία του με τον σκληρό τύραννο (τον Άδη) ακυρώθηκε, και τρεις φορές ένας ήχος ακούστηκε στις λίμνες του Αβέρνο Τότε αυτή: «Τι είναι, λέει, αυτή η στιγμή τρέλας στην οποία χάθηκα, δυστυχισμένη που είμαι, και που στην οποία χάθηκες, εσύ, Ορφέα; Τι είναι αυτή η μεγάλη στιγμή τρέλας; Να που για δεύτερη φορά η σκληρή μοίρα με ξαναφωνάζει πίσω και ο ύπνος κλείνει τα πλεούμενα μάτια μου. Αντίο, τώρα με τραβάει η ατέλειωτη νύχτα που με περικυκλώνει κι απλώνω τις παλάμες μου, αδύναμα, δυστυχώς! Δεν είμαι πια δική σου.» (Βεργίλιος, Γεωργικά 4. Βιβλίο, 485-498).

Ερχόμενος μόνος στου στον πάνω κόσμο ο Ορφέας, περιδιάβαινε τη Θράκη θρηνώντας την Ευρυδίκη και περιφρονώντας τον έρωτα, όπου τελικά διαμελίστηκε από τις Βάκχες, ακόλουθες του Διονύσου. Αυτή είναι και η τραγική εκδοχή που θα διατηρηθεί και στους μεταγενέστερους συγγραφείς. Ο Αρισταίος όμως για να εξευμενίσει τον Ορφέα και τις εξαγριωμένες φίλες της Ευρυδίκης, τις νύμφες, έπειτα από προτροπή της μητέρας του σφάζει τέσσερις ταύρους και τέσσερις αγελάδες στο βωμό των νυμφών. Μετά από οκτώ ημέρες ένα σμήνος από μέλισσες γεννιέται από τα αποσυντεθημένα ζώα. Η συμφιλίωση επιτεύχθηκε. Ο Ορφέας όμως βαθειά ανθρώπινος και γεμάτος αισθήματα αποτυγχάνει να κερδίσει την αγαπημένη του και στη συνέχεια να συμφιλιωθεί με τους όρους της ζωής και της φύσης. Ο Αρισταίος είναι ο αντίποδας του Ορφέα, είναι ο άνθρωπος του μόχθου και της δράσης, αυτός που βρίσκεται σε επαφή με τη φύση. Ο Ορφέας, αντίθετα, είναι ο ποιητής, εκπροσωπεί την ομορφιά, δεν έχει έλεγχο αλλά μόνο συμπόνια και συμπάθεια. Έτσι εξηγείται η τρέλα του και η μανία του, όταν δεν αντέχει και γυρίζει να δει την αγαπημένη του. Στο Βεργίλιο λοιπόν η ιστορία του Ορφέα είναι η τραγωδία του ανθρώπινου πάθους. Ο Ορφέας δεν υπάκουσε στους αμείλικτους νόμους της φύσης με συνέπεια στη συνέχεια να πάσχει. Οι νόμοι της φύσης αποτελούν άλλωστε βασικό θέμα στα Γεωργικά του Βεργιλίου. Παρόλα αυτά μεταξύ του Αρισταίου και του Ορφέα εντοπίζουμε ένα κοινό σημείο: Και οι δύο τιμωρούνται γιατί ενέδωσαν στο πάθος τους: Ο Αρισταίος χάνει τις μέλισσές του γιατί προσπάθησε να βιάσει την Ευρυδίκη, η οποία εξαιτίας του κυνηγητού χάνει τη ζωή της. Ο Ορφέας χάνει την Ευρυδίκη γιατί ο έρωτάς του για αυτήν τον οδηγεί στην τρέλα και τη μανία, δεν υπακούει στους νόμους της Περσεφόνης. Ο Βεργίλιος δείχνει συμπάθεια στον άτυχο Ορφέα αλλά ταυτόχρονα δηλώνει ξεκάθαρα ότι το πάθος του αυτό ήταν αξιόποινο.

Μετά από μία περίπου γενιά από την έκδοση των Γεωργικών γράφει ο ποιητής Οβίδιος τις Μεταμορφώσεις του, στο δέκατο βιβλίο των οποίων κεντρική μορφή είναι ο Ορφέας. Ο Λατίνος ποιητής ακολουθεί βασικά την εκδοχή του Βεργιλίου σχετικά με το θάνατο και την κατάβαση του Ορφέα στον ΄Αδη – Ο Αρισταίος δεν εμφανίζεται στη διήγηση. Ο Ορφέας του Οβίδιου απευθύνει θρηνητικό άσμα στους υποχθόνιους θεούς συγκινώντας τους. Ζητά την Ευρυδίκη πίσω ως δάνειο και όχι ως δώρο. Του δίνεται πίσω, δεν τηρεί όμως την υπόσχεση να μην την κοιτάξει κατά την ανάβαση, τη χάνει, και με τον ερχομό του στη γη αποστρέφεται τον γυναικείο έρωτα και διδάσκει στους Θράκες τον παιδικό έρωτα. Στα δέντρα τραγουδά τραγούδια για αγόρια που αγαπήθηκαν από θεούς και για πάθη κοριτσιών. Βρίσκει θάνατο από τις λοιδορούσες Θρακιώτισσες γυναίκες στην αρχή του ενδέκατου βιβλίου και τελικά συναντιέται στο Κάτω Κόσμο με την αγαπημένη του σύζυγο.
Ο Ορφέας του Οβίδιου είναι περισσότερο ανθρώπινος. Δεν είναι η μανία του που τον οδηγεί στην αποτυχία αλλά η δύναμη του έρωτά του. Δεν τον παρουσιάζει ως αοιδό με υπερφυσικές δυνατότητες αλλά ως έναν απλό θνητό, οπλισμένο με τον έρωτά του και την τέχνη του. Ο Οβίδιος Ορφέας τονίζει στους θεούς του Κάτω Κόσμου ότι και αυτοί έχουν υπάρξει θύματα του έρωτα (Μετ. 10, 29): „vos quoque iunxit amor“ (και εσείς επίσης βρεθήκατε κάτω από το ζυγό του έρωτα). Αυτή η σύντομη πρόταση φανερώνει πόσο διαφέρουν οι θεοί του Οβίδιου από αυτούς του Βεργιλίου. Στον κόσμο του Οβίδιου αυτό που κυβερνά τα πάντα είναι ο έρωτας, όχι ο νόμος. Τέχνη και έρωτας αναμειγνύονται για την επίτευξη της αλήθειας και μπορούν να φέρουν την ευτυχία στην ανθρώπινη ζωή.
Ο μύθος του Ορφέα περνά από το Βεργίλιο (πβ. επίσης και Culex 268-295) και τον Οβίδιο στις τραγωδίες του Σενέκα (1ος αι. μ. Χ.): πβ. Hercules Furens, στ. 569-591 και Hercules Oetius, στ. 1061-1089. Η μορφή του Ορφέα που συμβολίζει την αρμονία του ανθρώπου με τη φύση έρχεται σε αντίθεση με το ακόρεστο μίσος και την εκδικητικότητα των χαρακτήρων στα έργα του Σενέκα και λειτουργεί ως αντίποδας στους ήρωες του Σενέκα, οι οποίοι καταντούν κτηνώδη θύματα των ίδιων τους των παθών. Η διεξοδική αφήγηση του Λουκανού στον Ορφέα του μας έχει χαθεί.
Στο έργο του Βοηθίου του τελευταίου Ρωμαίου φιλοσόφου και πολιτικού που άκμασε στο τέλος του 5ου και στις αρχές του 6ου μ.Χ. Παραμυθία της φιλοσοφίας εμφανίζεται ο μύθος του Ορφέα και της Ευριδίκης σε ένα ποίημα που κλείνει το τρίτο βιβλίο. Εκεί το βλέμμα του Ορφέα στην Ευρυδίκη αποκτά αλληγορική σημασία. Συμβολίζει την πτώση στον απατηλό κόσμο των σκιών της υλικής ευτυχίας. Από το Βοήθιο και κατά τη διάρκεια του Μεσαίωνα αποκτά η μορφή της Ευρυδίκης αρνητική σημασία. Συμβολίζει τους πειρασμούς του γήινου κόσμου. Στο έργο του ανωνύμου ποιητή γύρω στα 1300 «Ovid Moralisé», ένα ποίημα, το οποίο επεκτείνει και σχολιάζει στην αρχαία γαλλική γλώσσα τις Μεταμορφώσεις του Οβιδίου, ταυτίζεται η Ευρυδίκη με την Εύα, το ίδιο θα συμβεί και λίγο αργότερα στον «Θεϊκό Ορφέα» του Calderóns.
Τα λιγοστά ποιήματα του Μεσαίωνα που διηγούνται την κατάβαση του Ορφέα στον Άδη κλείνουν με την ευτυχή έκβαση, την επιστροφή δηλαδή της Ευρυδίκης στον Πάνω Κόσμο. Η επιστροφή της Ευρυδίκης μέσω του Ορφέα αντιστοιχεί με τη λύτρωση της ανθρωπότητας μέσω του Χριστού, μία προσέγγιση που τη βρίσκουμε στους πατέρες της Εκκλησίας: Ο Κλήμης ο Αλεξανδρεύς, ο Λακτάντιος και ο Κύριλλος της Αλεξανδρείας βλέπουν στον αοιδό Ορφέα μονοθεϊστικές αντιλήψεις. Όλοι αναφέρονται σε ένα ποίημα του Ορφέα, εβραϊκής προέλευσης, πιθανόν από τον 1ο αιώνα π. Χ., στο οποίο ο Ορφέας αποκηρύσσει τον πολυθεϊσμό και διδάσκει στον μαθητή του Μουσαίο τον έναν αληθινό Θεό. Ακόμα πιο σημαντικός είναι ο παραλληλισμός και η ταύτιση του Ορφέα που εξημερώνει τα άγρια θηρία με τη μουσική του με τον ποιμένα Χριστό, ένα σημαντικό μοτίβο της πρωτοχριστιανικής τέχνης και ένα από τα ελάχιστα μοτίβα που προέρχονται από την παγανιστική παράδοση. Το ορφικής προέλευσης εικονογραφικό θέμα της ανδρικής μορφής που παίζοντας χορδόφωνο τύπου λύρας εξημερώνει τα ζώα απαντάται, με αντικατάσταση του Ορφέα από το Δαβίδ, στη χριστιανική αλλά και εβραϊκή παράδοση. Γνωστό είναι το μωσαϊκό μιας συναγωγής στη Γάζα από τον 5ο αι. μ.Χ., όπου εμφανίζεται αυτό το θέμα, ενώ πάνω από το μουσικό όργανο αναγράφεται στα Εβραϊκά η λέξη «Δαβίδ». Το ίδιο θέμα και πάλι με τον Δαβίδ απαντάται και σε βυζαντινό Ψαλτήριο του 10ου αι. Ο Κλήμης ο Αλαξενδρεύς στον Προτρεπτικό του προς Έλληνας ενώ καταδικάζει τον Ορφέα ως ιδρυτή ανήθικων παγανιστικών μυστηρίων, όμως η εικόνα του Χριστού, την οποία παρουσιάζει στην αρχή του λόγου του, θυμίζει έντονα τον Ορφέα (1.4.4.7-11): «Ὅρα τὸ ᾆσμα τὸ καινὸν ὅσον ἴσχυσεν• ἀνθρώπους ἐκ λίθων καὶ ἀνθρώπους ἐκ θηρίων πεποίηκεν. Οἱ δὲ τηνάλλως νεκροί, οἱ τῆς ὄντως οὔσης ἀμέτοχοι ζωῆς, ἀκροαταὶ μόνον γενόμενοι τοῦ ᾄσματος ἀνεβίωσαν.»
Στις αρχές του 4ου αι. ο Ευσέβιος Καισάρειας παραλληλίζει την εμφάνιση του Χριστού πάνω στη γη με τη δράση του Ορφέα, ο οποίος είχε ως βασικό του όργανο τη λύρα. Στο έργο του Θεοφάνεια, το οποίο μας διασώθηκε σε μία συριακή μετάφραση, αναφέρει ότι ο Θεός με την ενσάρκωσή του σε Χριστός δημιούργησε ένα όργανο, με το οποίο, όπως ακριβώς και ο Ορφέας με το δικό του όργανο τη λύρα, κήρυξε στους ανθρώπους την πραγματική αλήθεια. Κατά τον 12ο αιώνα υμνείται ο Ορφέας στον Ύμνο „Morte Christi Celebrata“ ως νικητής επί του θανάτου: «Sposam suam ab inferno / regno locans in supremo / traxit noster Orpheus“: Ο Ορφέας μας έσυρε τη γυναίκα του από το βασίλειο του Κάτω Κόσμου και την τοποθέτησε στο βασίλειο των Ουρανών.
Την εποχή του Δάντη και του Πετράρχη ήταν ο Ορφέας ακόμα ο σοφός και ο προφήτης της αρχαιότητας. Την πιο σημαντική ίσως ερμηνεία της μορφής του Ορφέα τη βρίσκουμε αυτή την εποχή στο Convivio του Δάντη (Trattato II, κεφ. 1, περ. 1300), στο οποίο η δύναμη της μουσικής παραβάλλεται με τη δύναμη της λογικής.