Επιμέλεια: Γεώργιος Π. Τσομής

Τρεις διαφορετικές αφηγήσεις συνθέτουν το μύθο του Ορφέα και ορίζουν το σύνολο σχεδόν της έκτασης που καλύπτει η μυθοπλασία γύρω από το πρόσωπό του. Αυτές οι αφηγήσεις, οι οποίες μπορούν να χαρακτηριστούν ως μυθήματα, παρουσιάζουν κάθε φορά με διαφορετικό τρόπο το κεντρικό πρόσωπο και τροφοδοτούν ταυτόχρονα και τη δημιουργία των λογοτεχνικών εκδοχών του. Καταρχάς έχουμε τον Ορφέα ανάμεσα στους Αργοναύτες κατά τη διάρκεια της Αργοναυτικής εκστρατείας (Πίνδαρος, 4ος Πυθιόνικος, Απολλώνιος Ρόδιος, Αργοναυτικά 1, 23 κ.ε.): Με τη λύρα του σκεπάζει το μαγικό τραγούδι των Σειρήνων και σώζει έτσι τους Αργοναύτες, ενώ με τη δύναμη του τραγουδιού του, θεογονικού και κοσμογονικού περιεχομένου, εμποδίζει τη διαμάχη μεταξύ των Αργοναυτών (Απολλ. Ροδ., Αργ. 1, 493 κ.ε.). Η δεύτερη αφήγηση αφορά στον Ορφέα, το σύντροφο της Ευρυδίκης. Κεντρικό γεγονός αυτής της αφήγησης είναι η κατάβαση του Ορφέα στον Κάτω Κόσμο για να επαναφέρει την αγαπημένη του σύζυγο στη ζωή, μία ιστορία, την οποία γνωρίζει ο Αισχύλος σύμφωνα με μία πληροφορία του Ερατοσθένη στο έργο του «Καταμερισμοί» (3ος αι. π. Χ.) και ο Ευριπίδης στην «Άλκηστή» του. Ο θάνατος του Ορφέα, τέλος, άλλοτε ως αποτέλεσμα της απώλειας της Ευρυδίκης (Παυσανίας, ΙΧ, 30.6), άλλοτε κεραυνοβολημένος από το Δία, επειδή αποκάλυψε στους ανθρώπους τα μυστήρια (Παυσανίας, ΙΧ 30.5, πβ. και Διογένη Λαέρτιο, 1.5), αλλά κυρίως τεμαχισμένος από τις Μαινάδες της Θράκης στο Παγγαίο, είναι η τρίτη και τραγικότερη συνιστώσα της μυθικής αφήγησης. Σε αυτές τις αφηγήσεις υπάρχει όμως και μία κοινή σταθερά: Η μυθική μορφή του Ορφέα συνδέεται και στις τρεις αφηγήσεις με τη μουσική. Και οι τρεις αφηγήσεις παρουσιάζουν τον Ορφέα ως μουσικό και τραγουδιστή.


Από τις τρεις αυτές αφηγήσεις, μυθήματα, φαίνεται πως η δεύτερη, στην οποία προβάλλεται το ζεύγος Ορφέας-Ευρυδίκη, αποτελεί και την κυριότερη πηγή έμπνευσης ενός μεγάλου αριθμού δημιουργών. Σε αυτή τη μυθική αφήγηση, όπου κυριαρχεί η βασική αντίθεση ζωή-θάνατος, το ερωτικό ζεύγος συγκεντρώνει πάνω του δύο αντίστοιχα αντίθετα σύνολα μυθημάτων, τα οποία ευνοούν την αφήγηση, η οποία με τη σειρά της υπερτονίζει ή υποβαθμίζει το ένα ή το άλλο μύθημα. Αξίζει να σημειωθεί ότι η Ευρυδίκη είναι ένα πρόσωπο που προστίθεται στη μυθική αφήγηση μια και η πρώτη μας παρουσιάζει τον Ορφέα άγαμο, σύντροφο των Αργοναυτών. Η Ευρυδίκη λοιπόν είναι ο συνδετικός κρίκος ανάμεσα στις δύο πρώτες αφηγήσεις, αλλά και στην τρίτη, αφού ο χαμός της επαναφέρει τον Ορφέα στην αρχική του κατάσταση και οδηγεί στο θάνατό του. Αν αποκλείσουμε από τη μυθική αφήγηση τον τελετουργικό της χαρακτήρα - ο Ορφέας τιμούνταν ως ιδρυτής ενός μυστικιστικού θρησκευτικού δόγματος, της ορφικής θρησκείας, η οποία κράτησε μέχρι και την ύστερη αρχαιότητα – βρισκόμαστε μπροστά σε μία ερωτική ιστορία με διακριτές σταθερές. Αυτές ακριβώς οι σταθερές βοηθούν σημαντικά τον μετασχηματισμό του μυθήματος σε λογοτεχνική παραγωγή και εγγυώνται παράλληλα τις λογοτεχνικές παραλλαγές.

Αλλά ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή. «’Ονομάκλυτον ’Ορφήν» (φημισμένος Ορφέας): αυτό το επίθετο φέρει ο Ορφέας, όταν για πρώτη φορά εμφανίζεται στην Ελληνική Λογοτεχνία, στην ποίηση του Ιβύκου, λυρικού ποιητή του 6ου αιώνα π.Χ (απ. 25). Λίγο αργότερα ο Πίνδαρος στον τέταρτο Πυθιόνικό του, στ. 177 τον χαρακτηρίζει «εὐαίνητον» (χιλιοπαινεμένο). Για τους ΄Ελληνες ήταν ο Θράκας Ορφέας, ο γιος της μούσας Καλλιόπης, ο παλαιότερος τραγουδιστής, ο μυθικός πατέρας της μουσικής. Η μυθική μορφή του Ορφέα συνδέεται ήδη στις αρχαιότερες φιλολογικές μαρτυρίες με τη μουσική. Και αυτή η σύνδεση παραμένει, όπως αναφέραμε παραπάνω, ένα σταθερό στοιχείο του θρύλου σε όλες τις μεταμορφώσεις και παραλλαγές του κατά τη διάρκεια της αρχαιότητας. Έτσι, η κεντρική θεώρηση που έχει αυτός ο μύθος ως θέμα μουσικής δημιουργίας στους νεώτερους χρόνους, όπως π.χ. στις απαρχές της όπερας, φαίνεται περίπου αυτονόητη. Ο Αριστοφάνης στους Βατράχους του στ. 1032-1036 τον θεωρεί ως τον πρώτο ποιητή πριν από τον Μουσαίο, Ησίοδο και Όμηρο (πβ. και Πλάτωνα, Απολογία Σωκράτους 41a). Σε οποιαδήποτε μυθική διήγηση κι αν εμπλέκεται ο Ορφέας, πάντα είναι η δύναμη της μουσικής του που τον διακρίνει. Ως αοιδό που θέλγει πέτρες και ποταμούς, τον επαινεί ο Απολλώνιος Ρόδιος στα Αργοναυτικά του (1, 23 κ.ε).

Όσο παράξενο και αν φαίνεται σε όσους είναι εξοικειωμένοι με την τραγική μορφή του Ορφέα στο πέρασμα των αιώνων, η ιστορία του Ορφέα και της Ευρυδίκης ίσως ήταν στην αρχική της μορφή ένας θρίαμβος επί του θανάτου. Όχι μόνο ο Ευριπίδης , αλλά και οι περισσότεροι συγγραφείς και ποιητές πριν από το Βεργίλιο, οι οποίοι ασχολούνται με την κάθοδο του Ορφέα στον Άδη, τονίζουν ή υπονοούν ότι ο μυθικός ήρωας κατάφερε να επαναφέρει τη σύζυγό του στον Πάνω Κόσμο. Αυτή την έκβαση γνωρίζει ο Αισχύλος σύμφωνα με μία πληροφορία του Ερατοσθένη στο έργο του «Καταμερισμοί» (3ος αι. π. Χ.) και ο Ευριπίδης στην «Άλκηστή» του. Ο τελευταίος υπαινίσσεται μία ευτυχή επιστροφή και των δύο στον Πάνω Κόσμο: O Άδμητος, χάνοντας τη γυναίκα του ΄Αλκηστη, μετανιώνει που δεν είναι ο Ορφέας:

Αν είχα τη φωνή και το τραγούδι του Ορφέα
για να μπορώ να γοητεύσω την Περσεφόνη και τον Άδη
και να σε κλέψω απ' την κόλαση,
θα κατέβαινα, και ούτε σκύλος του Άδη
ούτε ο Χάρος πάνω στο κουπί του
θα μπορούσαν να με σταματήσουν. Θα σ' έφερνα ζωντανή στο φως. (Άλκηστη, στ. 357-362).

Οι μελετητές διαφωνούν για το αν πραγματικά ο Άδμητος εννοεί με αυτούς τους στίχους την αίσια έκβαση της περιπέτειας του Ορφέα στον Κάτω κόσμο. Παρόλα αυτά δεν μπορούμε να αγνοήσουμε τον υπαινιγμό που μας παρέχουν αυτοί οι στίχοι. Όχι μόνο ο Ευριπίδης, αλλά και οι περισσότεροι συγγραφείς και ποιητές πριν από το Βεργίλιο, οι οποίοι ασχολούνται με την κάθοδο του Ορφέα στον Άδη, τονίζουν ή υπονοούν ότι ο μυθικός ήρωας κατάφερε να επαναφέρει τη σύζυγό του στον Πάνω Κόσμο. Ο ποιητής Ερμησιάναξ (Ελληνιστική περίοδος) σε ένα απόσπασμά του από το έργο του Λέοντιον (απ. 7, 1 - 14), το οποίο μας το διασώζει ο Αθήναιος στους Δειπνοσοφιστές του αναφέρεται χαρακτηριστικά στη δύναμη της μουσικής του και την επιτυχία του να ανασύρει τη γυναίκα του – Αγριόπη την ονομάζει ο ποιητής –, ζωντανή στον Πάνω Κόσμο: «Ἔνθεν ἀοιδιάων μεγάλους ἀνέπεισεν ἄνακτας / Ἀργιόπην μαλακοῦ πνεῦμα λαβεῖν βιότου».

Και στον Ψευδο - Μόσχο στο ποίημα «Επιτάφιος Βίωνος», στίχοι 123 κ.ε. (2ος αι. π.Χ.) ακούμε για τη δύναμη του τραγουδιού, της μολπής του Ορφέα, η οποία φέρει την Ευρυδίκη στον επίγειο κόσμο – εδώ ακούμε για πρώτη φορά το όνομα Ευρυδίκη, το οποίο θα υιοθετήσουν όλοι οι μετέπειτα λογοτέχνες –, αλλά και στο Διόδωρο τον Σικελιώτη (4.25.4). Όλα αυτά αποτελούν καλά παραδείγματα για το αίσιο τέλος της ιστορίας του Ορφέα και της Ευρυδίκης. Όπως θα δούμε, αυτή είναι μια σημαντική παρατήρηση, δεδομένου ότι οι πρώτες όπερες που ασχολούνται με το μύθο του Ορφέα και της Ευρυδίκης δεν έχουν την τραγική κατάληξη, την οποία μας παραδίδουν ο Βεργίλιος και ο Οβίδιος, οι οποίοι ανέπτυξαν διεξοδικά την ιστορία αυτή. Οι δύο ποιητές αποτελούν τις σημαντικότερες πηγές για τις περισσότερες λογοτεχνικές πραγματεύσεις του μύθου.